Kardeşlik, Sadâkat ve Nasihat

Kusurunu söyleyen, hayatına yardımcı oldu. Seninle ilgilenmeyen, seni terketti, hafife aldı. Dostun kınaması eritmeye benzer, ya temizlenir kalıba girersin ya da uçarsın. Seni ilgilendiren sırrı senden saklayan kardeşin, senin sırrını ifşa edenden daha büyük hıyanet etmiştir. Zira sırrını ifşa etmekle yalnız sana hiyanet etmiş oluyorken, seni ilgilendiren sırrı gizlemekle hem kendisi sana karşı hiyanet etmiş, hem de başkalarının hiyanetine uğramana zemin hazırlamıştır.

Seni aramayanın peşine düşme, bu sana ancak zarar ve mahcubiyet getirir.. Seni arayanı sen terketme, bu bir nevi zulüm ve iyiliği karşılıksız bırakmaktır, bu ise hoş değil bilakis kabahattir.

Ä°nsanların içine karışmak zorunda kalan kimse, her karşılaÅŸtığı kimselere her düşündüğünü söylemesin, fırsat kollayan düşmanı ve her sabah açık tarafını arayan ve hiyanet düşünen kardeÅŸlerin var olacağını unutmasın. Onların kötü iÅŸi, kendisini gören düşmanın iÅŸi gibidir. EÄŸer bundan saÄŸ selamet kurtularsa Allah’a hamdetsin. BaÅŸka türlü olursa, alman tedbirlerden zarar görmez, öldürücü üzüntüden kurtulursun. Bununla beraber, kötü muamele yapmayasın ki, kendin için kötü düşünenlerin ÅŸerleriyle karşılaÅŸmayasın. Ama burası çok zor ve sıkıntılı yoldur. Bu yoldan selametle geçerek, temiz olarak Rabbine kavuÅŸabilen kimse gerçekten dininde ve dünyasında fevz ve kurtuluÅŸa ermiÅŸtir. Bu yollardan geçinceye kadar basiretli kiÅŸinin yürüyüşü ve saksaÄŸan kuÅŸunun uyanıklığı lazımdır. Bu da senden küçük olanların sırrını ifÅŸa etmemek ve kardeÅŸlerine veya baÅŸkalarına lüzumsuz yere açılmamakla mümkündür, hatta en samimi dostlarına dahi açılmayacaksın.

Sana emniyet edilen her hususta emin olacaksın, üzerinde titreyeceÄŸin ÅŸeyde mecbur kalmamış kimseye emniyet etmeyeceksin, buna mecbur kaldığın zaman da ihtiyatlı davranacak ve Allah’a güveneceksin.

Malını ve hatırını, sana güvenerek gelenden esirgemiyeceksin, bunu senden isteyemese bile, sana muhtaç olan ve menfaatini dokundurabileceğin yerde, bu imkanın sende olduğu bilinmese bile faydalı olmaktan geri kalma. Bunu yaparken de Allah rızasından başka bir gayen olmasın. Hatta senin iyiliğini gören kimsenin senin aleyhinde olabileceğini, belki ilk zararını göreceğin kimse olma ihtimalini hesaba katarak iyiliğini yap. Bazı kötü tabiatlı kimseler, şiddetli kıskançlıklarından kendilerine iyilik eden kimselerin üstünlüklerine tahammül edemezler. Sen herkese iyilik düşün, muameleleri güzelleştir, ancak iyilik düşündüğünü açıklama. Böyle yaparsan günlerin ve gecelerin geçmesiyle bazı zamanlarda yıpransan bile yine rahat ve salim olarak yaşarsın.

Her hangi birilerine nasihat ederken, kabul edilmesi şartıyla yapma. İyi niyyetle giriştiğin işte, anlaşılman şart değil, karşılık şartıyla hibe etme, bunları faziletinin icabı, borcun olarak kabul ettiğin nasihat ve şefaatin gereği oduğu için yap.

Dostluğun gereği bunun iki tarafına riayettir ki, dostun üzüntüsünden üzüntü ve sevincinden sevinç duymaktır, bundan aşağı düşerse dostluk sayılmaz. Bazı insanlar dost olmadığı halde dost görünür. Burada karşılıklı anlayış aranır. Bazı insan kendisini sevmeyeni sever. Bu çok kere baba-evlat, kardeş-kardeş ve karı-koca arasında olur, bazan da sevgi aşk derecesine varır. Bunda sadık kalan, nasihatçı olduğu müddetçe dosttur. Her nasihatçı dosttur, ama her dost nasihatçı değildir.

Nasihatin hududu; birinin zarar görmesinden duyulan üzüntünün belirtilmesidir, isterse o zarar gören bundan anlamadan sevinç duysun. Birinin menfeatından sevinç duymasıdır, isterse menfaat gören anlamadığı için üzüntü duysun. Bu, dostluğun şartlarından fazla olarak, nasihatin şartıdır.

Dostlukta samimiyetin en son mertebesi, dostluktan başka bir sebep ortada yokken nefsiyle ve maliyle sana katılması ve başkalarına seni tercih etmesidir. Eğer ben böyle birini denememiş olsaydım zamanımızda böylesi dostluğun olamayacağım söylerdim. Fakat her gün ayrılmaya sebep olacak şeyler varken dostluğu devam ettirecek dostlar cidden azdır.

Fazilet olduğu halde, rezalete benzeyen tek şey varsa o da, dost ve kardeşlerin sayısını çoğaltmaktır. Bu fazilet üstüne fazilettir. Çünkü bunları kazanmak için, vekar, cömertlik, sabır, vefakârlık, yardımseverlik, nefiste ve malda fedakarlık, iffet, yeri gelince onları savunmak, bildiğini esirgemeden öğretmek gerekir ki, bunların hepisi çok sevilen ve arzu edilen hallerdir.

Ancak biz bunları söylerken, dünyanın dönüşüne göre yön değiştiren ve bazı arzularını gerçekleştirmek için dost görünen, dalkavukluğu, veya içki kumar masalarında, masiyet ve kabahatların peşinde, insanların ırz ve namuslarını kirletmek arzusunda bir araya gelerek beraber görünenleri kastetmiyoruz. Bunlar dost değildir. Bunları bir araya getiren rezalet ellerinden gittiği takdirde, kendileri biribirine düşerler, halleri tersine döner.

Biz dostluk deyince, yalnız Allah için biriribini sevenleri kastediyoruz. İşte bunlardan suduru muhtemel olan çeşitli kusurlarına muttali olduktan sonra onlarla dost kalmak veya bunlardan birinin ölümü, gaflet ve İhmali, ayrılması veya içlerinden birinin hiyanetine uğranması karşılığında kemiklere kadar tesir edecek üzüntülere katlanmayı göze almak faziletin kemâlidir.

Rezalet içinde fazilete benzer bir şey varsa, o da insanın yüzüne karşı methedilmesini sevmesidir. Yüze karşı methi kabul etmek hafifliktir. Ancak bir yerde de faydalıdır ki, şerri azaltır, hayrı çoğaltır, methedilen ahlakı işitenler de benimser. Ben şöylelerini tesbit etmişimdir; adam düşük ahlaklı ve insanlar arasında dedi kodu ile yaşarken, dini anlayışı güzel iyi bir insanla karşılaşmıştır, o da ona nasihat babında onun iyilik sever birisi olduğunu, bazı güzel meziyetler taşıdığını söylemiştir, o da fasıklıklarından bir çoğunu bırakmıştır.

Bazı nasihatlar vardır ki nemimeye benzemesi işi zorlaştırıyor.

Bir insan, kendisine zulmeden veya hile yapan birinin zemmini yapıyorken, işiten başka biri bu durumu gizlerse, zulmü gizlemiş olur, bu ise zulümdür, kötü bir şeydir. Şayet açıklarsa, henüz sabit olmamış bir mesele hakkında birine eziyet etmiş olacağından yine zalim konumundadır. Zalimden, yaptığından daha fazlasiyle kısas istemek haksızlıktır. Bu gibi durumlarda akıllı kimsenin yapacağı şey, söylenen sözü muhafaza etmek, hakkında söylenilen kimseye ulaştırmamaktır. Hile konusunda ise, kendisinin işittiğini muhafaza ederken, aradaki hilenin azalması için yetecek miktarda hissettirir.

Nemime ise, duyurulan kimsenin zararına olmadığı halde, her hangi bir söz işiten kimsenin bu sözü, hakkında söylenen kimseye duyurmasıdır.

Nasihat ikidir; baÅŸta dini konular için farzdır, ikincisi, hatırlatmak ve uyarmaktır. Bunun üçüncü derecesi, kınamak ve dokundurmaktır. Bunun ötesi tekmelemek ve tokatlamaktır ki, bunun açacağı yara belki daha da büyük olur. Ancak mesele dinî olunca, nasihati tekrarlamak vacibdir, beÄŸenilse de beÄŸenilmese de… Nasihat eden bundan eza duysa da duymasa da…

Birine nasihat ederken gizli söyle, açıktan deÄŸil, iÅŸaret ederek anlat, baÅŸkasının yanında olmasın. Açıkça söylenmediÄŸinde anlamayacak durumdaysa, dolaylı yoldan duyur. Muhakkak kabul edilecek diye nasihat etme, bunlara riyaet etmezsen, sen nasihatcı deÄŸil, emrine itaat edilmesini isteyen bir sultan durumuna girer zalim olursun. Dini vecibeyi yerine getimek isteyen nasihatçı kardeÅŸ olmaktan çıkarsın. Bu ise dostun dostuna karşı takınacağı bir tavır deÄŸil, sultanın ra’iyyesine ve efendinin kölesine karşı takınacağı tavırdır.

Nefsinin yapabileceğinden fazlasını kardeşine teklif etme, sonra zalim olursun.

Kazandığını bir gün kaybedeceğini bilerek kazanmaya çalış, bir işin başına geçerken, bir gün o işten ayrılacağını düşünerek ele al, yoksa yolunuda şaşırır, kendine de zulmetmiş olursun.

Kendilerini üstün tutulmaya haklı gören ve başkalarının nimetleri ile tercih edilmelerini isteyen kimselerin bu tutumlarına karşı müsamaha göstermek ve bunları görmemezlikten gelmek mürüvvet te değil fazilet te değil. Belki pintilik ve acizliktir. Bunlara tevessül edenler için de şımarıklıktır. Onlar müsümaha gördükçe, bu mezmum fillerinde devam, çirkin ahlakta ısrar ederler. Müsamaha gösterenler de onlara yardımcı ve destekçi olarak etrafa karşı haklı göstermiş olurlar.

Müsamaha, insaf ehline, müsamaha ve tercih gösterenlere yapıldığı zaman mürüvvet olur. Fazilet erbabı bu gibilerine müsamaha ile muamele yapmalıdır. Hele bunların buna muhtaç oldukları ve dar durumda bulundukları zamanlarda muhakkak gösterilmelidir.

Ama biri kalksa da şöyle dese; Mademki sen müsamahayı ve kusurları görmemezlikten gelmeyi ortadan kaldırıyorsun, kardeşlere karşı bunlar kaldırılırsa, dostlarla düşmanlar arasında ne fark kalır. Halbuki muamelede bu tutum fesattır.

Biz de deriz ki tevfik Allah’tandır: Müsamahayı, görmemezlikten gelmeyi ve baÅŸkalarını tercih etmeyi teÅŸfik eden sözlerle, bir takım çıkarcı ve vurguncuların faydalandırılması kast edilmedi, gerçek kardeÅŸlere karşı müsemaha, kusurlarını görmeme ve kendi nefislerinden önce tercih edilmeleri tavsiye edilmiÅŸtir. Bunlar arasında fark vardır.

Fark ÅŸudur:

Dostlar biribirine karşı aynı duygudadırlar. Bunlardan hangisinin durumu ve ihtiyacı diÄŸerinin fedakarlığına lüzum gösterirse, karşılıklı fedakarlığı yaparlar. DostluÄŸun ve mürüvvetin hükmü budur. Ama bir taraf muhtaç olduÄŸunda diÄŸer taraf her türlü fedakarlığa koÅŸuyorken, karşı taraf muhtaç duruma düştüğü takdirde, arkadaşı onu terk ediyorsa, bu kardeÅŸlik te deÄŸildir dosluk ta… Bu ancak çıkarcılıktır, kapıp kaçmadır. Elbette böylelerine müsamaha göstermeye gelmez. DostluÄŸun ölçüsü karşılıklı anlayıştır. Her ikisinin de zaruret ve ihtiyaç durumları eÅŸit bulunduÄŸu takdirde her ikisi de kendi nefsinden önce kardeÅŸinin ihtiyacına koÅŸuyorsa, gerçekten dostturlar. Bir taraf kardeÅŸinin ihtiyacına koÅŸuyorken diÄŸer taraf buna aldırmamakta direniyorsa bu dostuk deÄŸildir ve öylelerine dostça muamele etmeye deÄŸmez. Ama sırası geldiÄŸinde, iki taraftan da bu anlayış görülüyorsa, bunlar dosttur. Dostluklarını devam ettirmelidirler.

Birinin işini yapmak istediğin vakit, isterse iş sahibi bunu senden istemiş olsun, isterse kendiliğinden başlamış ol, işi, iş sahibinin isteğine uygun yap, senin istediğin gibi değil. Yoksa hiç yapma. Bunun aksini yaparsan, iyilik değil kötülük etmiş olursun, teşekkür değil zemm hakkedersin, bu iş dostluğu değil düşmanlığı gerektirir.

Dostuna, kendisini üzecek veya haberdar olduğunda kendisine fayda temin etmeyecek şeyleri nakletme, bu rezillerin işidir. Bilmediğinden dolayı zarar görecek şeyi de kendisinden gizleme, bu ehli şerrin yapacağı iştir.

Sende olmayan şey ile metholunmakdan sevinme, aksine bununla üzüntün olsun. Zira bununla noksanlığın sana duyurulmuştur. Maskaralığa ve istihzaya alınmışındır, bundan ancak aklı kıt ahmaklar memnunluk duyar.

Sende bulunmayan kusurlarla kınanmadan üzülme, bilakis memnun ol. Bununla insanlar arasında faziletin yayılır.

Sende fazilet varsa sevin, ister medhetsinler, ister etmesinler. Ayıpların üzerine üzüntü duy, insanlar seni ister kınasınlar ister kınamasınlar.

Dostunun eşi hakkında kötü söz duyan, bunu asla söylemesin, hele bunu söyleyen kişi ayıp araştıran, insanları eleştiren, dedikoducu, kendi emsalini insanlar arasında çoğaltmak suretiyle kendini gizlemeye çalışan tipten olursa, insanlar arasında böyleleri çoktur.

Hulasa ÅŸudur ki insan hakk olan sözden baÅŸkasını söylemesin. Biri aleyhinde söz söyleyen, bu sözün hakk veya batıl olduÄŸunu bilemez ancak, dini yönden söz taşımanın yeri çok büyüktür. Böyle bir sözün bir cemaat tarafından söylendiÄŸini ve bir insan sözü olmadığını görür, halk arasında yayıldığını ve asıl olduÄŸunu da bilir fakat arkadaşına bunu kabul ettirebilecek durumda deÄŸilse, münasip bir lisanla, yalnız kendi aralarında anlatsın. “Kadınlar çok çeÅŸittir, evine gelenlere dikkat etmen uygun olur, ÅŸu ÅŸu iÅŸlerden sakın..,” vb. EÄŸer arkadaşı bu nasihati kabul eder de gerekli tedbiri alırsa bundan nasihatçı kazançlıdır. EÄŸer aldırmaz da bildiÄŸine giderse, o zaman da tek kelime ile bir daha bundan bahsetmeden, dostluÄŸunu sürdürür, nasihatini kabul etmemiÅŸ olması, dostuÄŸunu kesmeyi gerektirmez. Ä°ÅŸin hakikatini bizzat görse de arkadaşını da buna vakıf edebilecek durumda olursa, durumu haber vermek ve arkadaşını hakikata vakıf etmek için yardımcı olmaya borçludur. Arkadaşı bundan gayret duyar, kıskandığını gösterirse, arzusu tahakuk etmiÅŸ olur, fakat bundan da gayret ve kıskançlık duymadıysa artık onun arkadaÅŸlığını bırakır, onun dostuÄŸunda hayır yoktur. Bir adamın gizli gizli birinin evine girmesi onun sui haline delalettir. BaÅŸka delil aranmaz. Bir kadının bir erkeÄŸin evine bu ÅŸekilde girmesi de böyledir. Bunlar üzerine baÅŸka delil aramak hafifliktir, böyle bir kadından her halükârda ayrılmak vacipdir. Bunlardan kaçmak, sakınmak vacibdir. Böye bir kadını yanında tutan, kendini deyyusluktan kurtaramaz.