MÃœCTEHÄ°D

Ayet ve hadislere dayanarak hüküm çıkaran İslâm bilgini; İslâm hukukçusu; alim, fakîh.

Ä°ctihad, sözlükte güç, takat ve çaba anlamına gelen “cehd” kökünden “iftial” vezninde olup, bir ÅŸeyi elde etmek için olanca gücünü harcamak demektir. Âyet ve hadislerden kıyas ve benzeri yollarla hüküm çıkarma anlamında mecazen kullanılır. Ayet ve hadislerden hüküm çıkarma gücüne sahip olan fakîh zata da “müctehid” denir (Zebîdî, Tâcû’l-Arûs, II, 329; Şâfiî, er-Risale, s. 477, el-Ãœmm, VII, 275). Ä°ctihad, ya ÅŸer’î delillerden hüküm çıkarma ÅŸeklinde olur, ya da çıkarılan bu hükümlerin toplum hayatına uygulanmasıyla ilgili bulunur.

Ä°slâm hukukunda ÅŸer’î hükümler kesin delillere yani açık ayet ve hadislere veya icmaa dayanıyorsa ictihada gerek kalmaz. Mecelle, bunu “Mevrid-i nas’da ictihada mesaÄŸ yoktur” prensibiyle ifade etmiÅŸtir (madde, 14). Ancak nassların sübûtu veya delaleti zannî olup, kesinlik ifade etmez veya âyet ve hadislerde çözümü bulunmayan meselelerle karşılaşılırsa, reyle (ictihad) hareket edileceÄŸi, bizzat Hz. Peygamber tarafından, Muâz b. Cebel’i Yemen’e vali olarak gönderirken açıklanmıştır. Hz. Muhammed, Muâz’a Yemen’de ne ile hükmedeceÄŸini sormuÅŸ; Muaz, “Allah’ın Kitabı ile” cevabını vermiÅŸtir. Hz. Peygamber (s.a.s) “Allah’ın Kitabında bir hüküm bulamazsan?”

Konunun Devamini oku »

Ä°CTÄ°HAD

Güç, takat ve çaba. Bir ÅŸeyi elde etmek için olanca gücünü sarfetmek anlamında hakîkî; kıyas vb. yollarla hüküm çıkarmak anlamında ise mecazîdir (Zebîdi, Tâcu’l-Arûs, Mısır 1307, II, 329).

Bu kelime Kur’an-ı Kerîm’de zikredilmemiÅŸ, hadis-i ÅŸeriflerde ise her iki anlamda kullanılmıştır. Hz. Peygamber, düzgün namaz kılmayan bir sahâbiye “namazını yeniden kıl, çünkü sen namaz kılmadın” demiÅŸ ve bu hal üç defa tekrar edilmiÅŸtir. Üçüncüde namaz kılan “bana doÄŸrusunu öğret, vallahi ben elimden geleni yaptım” derken “ictehedtü” ifadesini kullanmıştır (Ä°bn Ebî Åžeybe, el-Musannef, Haydarâbâd, 1966, I, 156). Åžu hadislerde mecazî anlamında kullanılmıştır: “Hâkim hükmedip, ictihadda bulunur ve isâbet ederse ona iki ecir vardır” (Buhârî, el-Ä°’tisâm, 21; Müslim, Akdiye, 15; Ahmed b. Hanbel, III, 187). Allah Rasûlü, Muaz b. Cebel’i Yemen’e yönetici olarak gönderirken”Kitap ve sünnette hüküm bulamazsan ne ile hükmedersin” sorusuna Muaz “Reyimle ictihad ederim” diye cevap vermiÅŸtir (Tirmizî, III, s. 616: Ahmed b. Hanbel, V, 230; Åžafii, el-Ãœmm, VII, 273).

Konunun Devamini oku »

KIYAS

Ölçmek, kıyaslamak, karşılaÅŸtırmak ve iki ÅŸey arasındaki benzerlikleri tesbit etmek, hakkında nass (âyet hadis) bulunan bir meselenin hükmünü, aralarındaki ortak illetten dolayı, hakkında nass bulunmayan meselenin hükmüne baÄŸlamak anlamında bir fıkıh usulü terimi. K.Y.S kökünden, “kâse” ve “kâyese” dili geçmiÅŸin mastarı. Müctehid tarafından ictihad yapılarak çıkarılan hükümler, kıyas yoluyla Kitap ve Sünnet’e dayandırılır. Çünkü ÅŸer’i hükümler, ya doÄŸrudan doÄŸruya âyet veya hadislere, ya da kıyas yoluyla bu nass’lara dayanır. (Ä°bn Manzûr, Lisanü’l-Arab, Beyrut 1374/1955, “kıyas” maddesi; Nesefi, el-Menâr Fi Usûli’l-Fıkh, Ä°stanbul 1326, s.22; Abdulvahhâb Hallâf, Mesâdiru’t-TeÅŸrii’l-Ä°slâmi, Küveyt 1970, s.21, Sadru’ÅŸ-Åžeria’nın Tenkihu’l-Usûl’ünden naklen).

Ä°mam Åžafiî (ö 204/819) kıyas hakkında şöyle der: ‘Her hadise hakkında ya ona ait bir hüküm veya hak olan hükmün yolunu gösteren bir delâlet vardır. Meselenin açık hükmü varsa ona uymak gerekir. EÄŸer belirli bir hüküm yoksa, meselenin hak olan hükmüne götüren yolun delili ictihad ile aranır, ictihad ise kıyastan ibarettir’ (Şâfiî, er-Risâle, Kahire 1940, s.477).

Konunun Devamini oku »